دوشنبه3 مهر 1396                         ???? ???? ?? ?? ???????  
 
 
بازدید: 10547 تن
 

پان تركيسم و وحدت ملي ايران (بخش نخست)


عبدالله مراد علي بيگي Artabeigi@yahoo.com
نگاهي كوتاه بر تاريخچه‌ي پان تركيسم

ـ بستر سازان انديشه‌ي پان تركيسم

در دهه‌هاي پاياني قرن نوزدهم ميلادي كه هم‌زمان با اوج‌گيري تجددخواهي (تجديدنظرطلبي) غرب‌گرايانه در امپراتوري عثماني بود، انديشه‌ي پان‌تركيسم نيز پايه‌ريزي شد. چنان‌كه از سال‌هاي آغازين قرن بيستم ميلادي، اين انديشه ، راهنماي فكري غالب روشنفكران تجديدنظر طلب ترك در هر حركت سياسي، اجتماعي، فرهنگي و ... در امپراتوري عثماني و سپس در جمهوري تركيه گرديد.
در فرايند اين تحولات، البته دلايل و شواهد كافي وجود دارد كه نشان مي‌دهد سياست‌هاي استعماري، به‌ويژه دولت انگليس از آغاز، در جهت نيل به مطامع كلان سياست‌هاي استعماري خود «پان‌ تركيسم» را كه تجلي اوج عصبيت‌هاي نژادگرايانه است، جعل كرده است.
هدف اصلي و واقعي طراحان از جعل پان‌تركيسم كه در گرماگرم كشاكش‌هاي سياسي و رقابت‌هاي استعماري ميان امپراتوري روس و انگليس در آسيا صورت گرفت، ايجاد منطقه‌اي حايل از اقوام ترك‌زبان مسلمان در حاشيه‌ي جنوبي مرزهاي روسيه بود كه به صورت كمربندي از اقيانوس آرام تا درياي سياه امتداد مي‌يافت.
از نظر طراحان انگليسي، ايجاد اين كمربند پان تركي حايل ، مي‌توانست از گسترش نفوذ و توسعه‌ي ارضي قلمروي روسيه به‌سوي جنوب، به ويژه متصرفات انگليس در هندوستان جلوگيري كند. 1
بجز آن، ظهور و حضور انديشه‌ي پان تركيسم در كنار مرزهاي ايران كه حامل و مروج افكار الحاق گرايانه نسبت به بخش‌هايي از سرزمين‌هاي ايراني نيز باشد، مي‌توانست، فريادهاي وحدت خواهانه‌اي را كه هنوز از سرزمين هاي تجزيه‌ي شده‌ي ايران در قفقاز و آسياي مركزي [خوارزم و فرارود] به‌گوش مي‌رسيد، در محاق قرار دهد و خاموش سازد و از تسري آن به ديگر بخش‌هاي تجزيه‌ شده‌ي سرزمين‌هاي ايراني، در بلوچستان و افغانستان و جزاير و سواحل جنوبي خليج فارس كه در اشغال نظامي و زير سلطه‌ استعماري دولت انگليس بود، پيش‌گيري نمايد.
از سوي ديگر، دولت روسيه نيز پس از اشغال نظامي قفقاز و سپس آسياي مركزي [خوارزم و فرارود] و استقرار سلطه‌ سياسي خود بر اين سرزمين‌ها، چون هم‌چنان رشته‌هاي پيوند فرهنگي و تاريخي ميان مردمان سرزمين‌هاي متصرفي با مردم ايران را برقرار و مستحكم مي‌ديد، سياست‌هاي ايران زدايي همه‌جانبه‌اي را در مناطق يادشده به مورد اجرا گذاشت.
تبليغ و ترويج زبان تركي و تلاش براي ايجاد چيزي به‌نام فرهنگ ترك از جمله سياست‌هايي بود كه دولت روسيه به‌منظور به حاشيه راندن و سپس محو آثار و نشانه‌هاي فرهنگ و تمدن ايراني و برانداختن نفوذ زبان و ادبيات فارسي در سرزمين‌هاي ايراني قفقاز و آسياي مركزي [خوارزم و فرارود] به‌‌كار بست. در نتيجه‌ي اين سياست ضد ايراني دولت روس، روشنفكران و نويسندگان اين خطه از «نياخاك» باستاني ايرانيان كه تا پيش از آن به فارسي مي‌خواندند و مي‌نوشتند، تشويق، بلكه موظف شدند كه از آن پس به تركي بنويسند و در ترويج آن بكوشند.2
سياست سخت‌گيرانه‌ وپي‌گيري همه‌جانبه‌ي دولت روسيه در ترويج زبان و فرهنگ تركي، در سرزمين‌هاي جدا شذه از ايران، اگرچه با هدف از ميدان به در كردن زبان فارسي و عنصر فرهنگ ايراني صورت مي‌گرفت، ولي نتيجه‌ي قهري اجراي چنين سياستي در نهايت، خلق چيزي به‌نام هويت تركي بود كه كاملا به سود طرح انگليسي ايجاد كمربند پان تركي حايل در سرزمين‌هاي جنوبي قلمروي امپراتوري روسيه تمام مي‌شد.
با اين‌همه، آن عاملي كه بيش از ديگر عوامل در طراحي و شكل‌دهي يك هويت جعلي پان تركي موثر افتاد، آموزه‌هاي مبتني بر كار مطالعاتي گروهي از شرق شناسان وابسته به وزارت‌خانه‌هاي خارجه‌ و مستعمرات دولت انگليس بود.
به عقيده‌ي پژوهش‌گران تاريخ ترك، مطالعات نظري هدفمند چندتن از شرق‌شناسان يهودي درباره‌ي تاريخ و زبان كهن ساكنان باستاني آسياي مركزي [خوارزم و فرارود]، يعني تورانيان و تعميم آن به تركان، بيش‌ترين سهم و اصلي‌ترين نقش را در خلق انديشه‌ي پان تورانيسم و در نتيجه‌ پان تركيسم داشته است.3
«لئون كاهون» (Leon Cohen 1841-1900) يك يهودي فرانسوي و يكي از شرق‌شناساني بود كه كتاب وي به نام « مقدمه‌اي بر تاريخ آسيا »4، تاثير شگفت انگيزي در گرايش روشنفكران عثماني و در كنار آنان، روي‌كرد شماري از روشنفكران ترك زبان مسلمان قلمروي روسيه به آرمان‌هاي پان‌تورانيسم داشت.
نظريه‌ي تاريخي وي درباره‌ ميراث كهن تركان، در پايه‌ريزي نظام فكري جنبش پان‌تورانيسم و پان تركيسم، از اهميت زيادي برخوردار است.
«ضيا كوك آلب» كه از وي به‌عنوان پدر پان‌تركيسم نام‌برده مي‌شود، در نوشته‌هاي خود به‌طور آشكار از تاثير تعيين كننده‌اي كه نوشته‌هاي كاهون بر افكار و آراي او داشته است، ياد مي‌كند. 5
لئون كاهون با برابر گرفتن « تور و تورك» و مصادره‌ي تاريخ تورانيان كه با ايرانيان از يك ريشه و نژاد هستند به نفع تركان، توران زمين را كه در اسناد كهن به آن « ايران بيروني» نيز گفته مي‌شود، به‌عنوان سرزمين پدري و وطن اصلي تركان معرفي مي‌كند. وي هم‌چنين با تجليل از چنگيزخان و امپراتوري مغول، تركان را فرزندان راستين مغول و ميراث‌دار آنان مي خواند و تشكيل امپراتوري جهاني ترك را از هر نظر شايسته و در توان اين فرزندان (تركان) برمي‌شمارد. 6
نوشته‌هاي كاهون كه در پي تحقق هدف سياسي موردنظر انگليس و در رقابت با روسيه است، در واقع يك فراخوان آشكار و فريبنده از تركان به تلاش و كوشش براي تاسيس يك امپراتوري توراني ـ ترك در سرزمين‌هاي جنوبي قلمروي امپراتوري روسيه از اقيانوس آرام تا درياي سياه مي‌باشد.
لئون كاهون، با روشنفكران تجديدنظر طلب عثماني در پاريس و استانبول (اسلام‌بول) ارتباط و مراوده نزديك داشت. وي بسياري از آنان را به عضويت لژهاي ماسونيك، ازجمله گراندلژ اورلئان فرانسه درآورد. كساني كه بعدها رهبري جنبش تركان جوان را برعهده گرفتند، همه از اعضاي همين لژهاي فراماسونري بودند.7

« آرمينيوس وامبري» (1832-1913/ Arminius Vambery)، يهودي مجارستاني، يكي ديگر از شرق‌شناساني بود كه به خدمت دولت انگليس درآمد و در راه پيشبرد سياست‌هاي استعماري ان دولت در رقابت با روسيه در آسيا، خدمات ارزنده‌اي انجام داد.
وي كه استعدادي شگفت‌انگيز در آموختن زبان‌هاي مختلف داشت، مدتي را در استانبول به فراگيري زبان‌هاي شرقي گذراند.
نامبرده به‌ويژه چندان به زبان‌هاي فارسي، تركي و عربي تسلط يافت كه اين زبان‌ها را به‌خوبي زبان مادري، صحبت مي‌كرد و با ادبيات آن‌ها آشنايي كامل داشت.
وامبري پس از آن‌كه مدت شش سال در استانبول به‌عنوان مترجم در وزارت خارجه عثماني، مشغول به كار بود، از سوي دولت انگليس به ماموريت آسياي مركزي (خوارزم و فرارود) فرستاده شد. وي در سال 1863 ميلادي با ظاهر يك فرد مسلمان مومن اهل استام‌بول و در لباس فقر و درويشي، همراه با كاروان حاجيان بخارايي به اين سفر مبادرت ورزيد و طي اين سفر اطلاعات بسيار حساس و مفيدي از موقعيت جغرافيايي و اوضاع سياسي و اجتماعي آسياي مركزي (خوارزم و فرارود) و شمال افغانستان و مواضع و استحكامات نظامي روسيه در شرق درياي مازندران فراهم آورد.8
وامبري در كتاب خود به نام «سفرهايي به آسياي مركزي»،9 ضمن شرح اين مسافرت پرماجرا، طرح و نقشه‌ي تاسيس يك امپراتوري پان‌ تركيستي را ترسيم مي‌كنند. وي در نوشته‌هاي بعدي، براي مفهوم بندي امپراتوري «پان توراني» موردنظر « طرح‌هايي از آسياي مركزي» را ارايه مي‌نمايد.10
تا جايي‌كه مي‌نويسد:11

خاندان عثماني با ويژگي دودماني تركي و داشتن پيوندهاي خويشاوندي زباني، مذهبي و تاريخي، مي‌توانست بنيان‌گذار يك امپراتوري بزرگ از سواحل آدرياتيك تا چين باشد.
اين امپراتوري هم‌چنين مي‌توانست بسيار قوي‌تر از امپراتوري رومانف باشد كه قهرا از ناهمگون ‌ترين عناصر به‌وجود آمده بود.
آناتولي‌ها، آذربايجاني‌ها، تركمن‌ها، ازبك‌ها، قرقيزها و تاتارها گروه‌هايي بودند كه از پيوندشان [امپراتوري] معظم ترك مي‌توانست ظهور كند. در اين‌صورت اين امپراتوري بسيار بهتر از تركيه كنوني قادر بود با رقيب شمالي خود مقابله كند.

نوشته‌هاي ستايش‌آميز وامبري درباره ميراث كهن ساكنان باستاني آسياي مركزي (خوارزم و فرارود)، يعني تورانيان و انتساب آن به تركان كه به منظور ترويج و گسترش فكر احياي ملت بزرگ ترك صورت مي‌گرفت، در امپراتوري عثماني با استقبال گرم و گسترده‌اي روبرو گرديد. آن‌گونه كه در كنار روشنفكران، بسياري از صاحب‌منصبان سياسي و نظامي و حتا برخي از شاه‌زادگان عثماني در هواي تجديد عظمت تاريخ، فرهنگ و تمدن گذشته‌ي تركان به حركت و جنبش برخاستند.
يك سال پس از انتشار كتاب وامبري، يعني در سال 1865 ميلادي، « انجمن عثمانيان نو» در استانبول پايه‌گذاري شد. در اين انجمن، افزون بر روشنفكران تجددخواه چون « نامق كمال»، شماري از درباريان عثماني طرفدار اصلاحات نيز عضويت داشتند.
«انجمن عثمانيان نو» با برداشتي تركي از اسلام كه آميزه‌اي از اسلام‌خواهي و ترك‌گرايي بود، در پي آن بود كه با اصلاحاتي در ساختار سياسي امپراتوري عثماني و تبديل آن به يك امپراتوري مشروطه، آن‌را به نيروي محركه‌ي مناسبي براي دست‌يابي به روياي تاسيس يك امپراتوري بزرگ ترك مبدل سازد.
ترويج تفكر انجمن عثمانيان نو و شيوه و هدف اقدامات اصلاحي رهبران اين انجمن، سرانجام در اواخر قرن نوزدهم ميلادي، به نهضت فكري و اجتماعي فراگير و غالبي در امپراتوري عثماني بدل گرديد كه جنبش تركان جوان از درون آن برخاست.
وامبري در سال 1901 ميلادي، «تئودر هرتسل» بنيان‌گذار نهضت «صهيونيسم» را كه در تلاش يافتن راهي براي كوچاندن يهوديان اروپا به سرزمين فلسطين بود به ملاقات «سلطان عبدالحميد دوم» به دربار عثماني برد.12
نامبرده از يك‌سو با دربار عثماني و با شخص سلطان نرد دوستي مي‌باخت و سلطان عبدالحميد را در اداره امور مشورت مي‌داد و از سوي ديگر، رهبران تركان جوان را كه شاگردان وفادار آموزه‌هاي پان‌تركي وي بودند، در دشمني با سلطان ترغيب مي‌كرد و براي مصادره‌ي قدرت راهنمايي مي‌نمود.
«آرتور لوملي ديويد» (Arthur Lumley David)، يك انگليسي يهودي تبار و يكي از شرق‌شناساني بود كه نوشته‌هاي وي درباره شكوه و عظمت تاريخ باستاني تركان و ويژگي‌هاي زبان تركي، فكر برپايي ملت بزرگ ترك را در ذهن روشنفكران عثماني پروراند و مواد و مصالح لازم موردنظر را براي شكل‌گيري انديشه‌ي پان‌تركيسم فراهم ساخت.
نوشته‌هاي ترك‌ستايانه‌ي اين شرق‌شناس، به‌ويژه كتاب‌هاي «بررسي‌هاي مقدماتي» و«دستور زبان تركي» كه در پي تبليغ و اثبات برتري نژادي و زباني تركي نسبت به ساير ملل شرق، از جمله اعراب و ايرانيان مي‌باشد، به‌طور آشكار با هدف برانگيختن و شعله‌ور ساختن احساسات ترك گرايي برتري‌جويانه‌ي نژادي روشنفكران عثماني و نخبگان ترك زبان قلمروي روسيه به رشته تحرير درآمده است.13
همان‌گونه كه:14

هاستلر اشاره مي‌كند، كتاب دستور زبان تركي حاوي يك نقشه‌ي جغرافيايي مناطق ترك زبان آناتولي، روسيه، بالكان و خاور نزديك و نيز شرحي از وابستگي‌ها و گويش‌هاي زباني آن‌ها بوده. هدف از انتشار كتاب، تبليغ انديشه ي وحدت ترك‌ها بود.

البته انجام اين‌گونه پژوهش‌هاي تاريخي ترك‌ستايانه‌ي هدفمند، تنها محدود به فعاليت‌هاي پژوهشي اين سه تن‌ شرق‌شناس يهودي نمي‌شود، بلكه به پيروي و در كنار آنان، شمار قابل توجهي از شرق‌شناسان غربي ديگر نيز با برجسته‌ كردن گذشته‌ي تاريخي تركان در آثار خود در جهت همان هدف گام برداشتند.
امروز اين يقين حاصل است كه اكثريت قريب به اتفاق اين شرق شناسان در خدمت پيشبرد سياست‌هاي استعماري دولت‌هاي غربي، به‌ويژه دولت انگليس، در ميدان رقابت‌هاي سلطه‌طلبانه‌ي استعماري آن دولت با روسيه در آسياي مركزي (خوارزم و فرارود) و قفقاز، در طول قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم ميلادي بودند. هدف اصلي اين پژوهش‌ها، هم‌چنان كه در اين نوشتار از آغاز بر آن تاكيد شد، جعل هويتي تركي براي اقوام ترك‌زبان قلمروي روسيه و برانگيختن احساس هم‌بستگي و وحدت ميان تركان عثماني و اقوام ياد شده و تبليغ موجوديت ملت بزرگ ترك، از درياي سياه تا اقيانوس آرام به‌منظور ايجاد كمربند پان تركي حايل ميان قلمروي روسيه و مناطق نفوذ و متصرفات آسيايي دولت انگليس، به‌ ويژه حفظ هندوستان از دست اندازي‌هاي دولت روسيه بود.
نقش و تاثير دروغ نوشته‌هاي ترك‌شناسان غربي، به‌ويژه آثار ترك‌ستايانه‌ي سه تن از شرق‌شناسان يهودي نامبرده درباره‌ي عظمت تمدن و فرهنگ باستاني تركان و توانمندي‌هاي زبان تركي، بر روشنفكران ترك در گرايش آنان به پان تركيسم براي احياي ملت بزرگ ترك، تنها به قلمروي عثماني محدود نماند، بلكه همان‌گونه كه طراحان سياست‌هاي استعماري انگليس از آغاز انتظار داشتند، اين آثار نوشته‌ها بر آراي بسياري از نخبگان ترك زبان قلمروي روسيه نيز تاثير مستقيم گذاشت.
تا پيش از آن، روشنفكران مسلمان ترك‌زبان قلمروي روسيه كه بيش‌تر در شبه‌جزيره‌ي كريمه فعال بودند و «اسماعيل بيك گاسپرالي» از شاخص‌ترين آنان بود، مي‌كوشيدند تا در چهارچوب يك جنبش «فرهنگي ـ ديني» با احياي همبستگي اسلامي، مسلمانان ترك زبان قلمروي روسيه را برابر گسترش و سلطه فرهنگ، زبان و ارزش‌هاي روسي بسيج كنند. اما بعد و به تدريج اين روشنفكران تحت تاثير افكار و آموزه‌هاي مبلغان اروپايي احياي ملت بزرگ ترك، با گرايش آشكار به انديشه‌هاي الحاق‌گرايانه و برتري جويانه‌ي پان تركيسم سياسي، در آثار و نوشته‌هاي خود، تمام اقوام ترك و مردمان ترك زبان، از چين تا اروپا را به اتحاد و تاسيس يك امپراتوري واحد ترك فراخواندند.15


- كميته‌ي اتحاد و ترقي

خواسته‌هاي جنبش تركان جوان در حزب اتحاد و ترقي متجلي مي‌شد و در واقع كميته‌ي مركزي حزب اتحاد و ترقي، قلب تپنده‌ي جنبش تركان جوان بود و رهبري فكري و سياسي جنبش مذكور را برعهده داشت:16

گردانندگان اصلي اين جمعيت متشكل، كه عمدتا نيز يهودي به‌شمار مي‌رفتند، عبارت بودند از : «امانويل قاراصو»، «محمد جاويد دونمه»، «طلعت‌زاده»، «مدحت شكري»، «حفظي»، «فاضل»، «اسماعيل ماهر»، «حافظ سليمان»، «البكتاش»، «اسماعيل حقي» و هم‌چنين سران [فرماندهان] زرهي، «جمال پاشا»، «انور[پاشا]»، « مصطفي كمال [كمال آتاتورك سال‌هاي بعد]» و ...

خاستگاه‌هاي رهبران اصلي كميته‌ي اتحاد و ترقي، شهربندري «سالونيك» يونان بود. شهر سالونيك از سال 1492 ميلادي به بعد، به تدريج مسكن اصلي يهوديان مهاجري شد كه پس از رانده‌شدن از اسپانيا به قلمروي امپراتوري عثماني پناهنده شده‌بودند.
شمار زيادي از يهوديان قلمروي عثماني از سال 1666 ميلادي، در پي شكست ادعاهاي مسيح گرايانه‌ي يكي از رهبران خود به نام «شابتاي زوي» و به پيروي از وي، از سر اجبار و يا تدبير، به دين اسلام گرويده بودند.17
اين يهوديان تازه مسلمان در ميان تركان به «دونمه» مشهور شدند كه در زبان تركي عثماني، به معناي گروندگان و يا برگشتگان از دين است. شواهد و اسناد تاريخي گواه آن است كه گروش اين گروه از يهوديان به اسلام، امري ظاهري بوده و آنان اين گرايش به اسلام و تظاهر به مسلماني را به‌عنوان يك ماموريت مخفي تلقي مي‌كرده‌اند و در باطن هم‌چنان‌ بر يهوديت خود اصرار مي‌ورزيدند و نهاني از از تعاليم دين يهود پيروي مي‌‌كردند.18
اكثر رهبران كميته‌ي اتحاد و ترقي، از همين يهوديان فرقه ظاهرالاسلام دونمه به شمارمي‌آمدند. «دكتركاظم» دبيركل كميته‌ي اتحاد و ترقي، خود از يهوديان دونمه بود. تقريبا تمامي اين رهبران در لژهاي فراماسونري عضويت داشتند.
انقلاب تركان جوان سرانجام در سال 1908 ميلادي، به رهبري كميته‌ي اتحاد و ترقي به پيروزي رسيد. در حكومت انقلابي تركان جوان، از همان آغاز، اختيار مهم‌ترين پست هاي كشوري و لشكري در دست اعضاي ”دونمه“ كميته‌ي اتحاد وترقي قرار گرفت.
قدرت و نفوذ يهوديان در كميته‌ي اتحاد و ترقي و نيز در ساختار حكومت تركان جوان تا به آن اندازه بود كه فرمان خلع سلاح عبدالحميد دوم از خلافت عثماني در سال 1909 ميلادي، توسط وكيل يهودي سالونيك«كاراسون افندي» و همكار ارمني او «آرام افندي» به نامبرده ابلاغ شد. 19
اين قدرت و نفوذ، از سال 1913 ميلادي كه چهره‌هاي تندروي كميته‌ي اتحاد و ترقي به رهبري گروه سه‌نفره‌ي : انور پاشا، طلعت پاشا و جمال پاشا، با انجام يك كودتاي داخلي و تسويه رقيبان حزبي، قدرت حكومت را به‌طور كامل قبضه كردند، باز هم افزايش بيش‌تري يافت. از طرفي از همين زمان است كه پان تركيسم، به صورت علني، به‌عنوان ايدئولوژي رسمي و راهنماي عمل سياسي حكومت تركان جوان معرفي، تبليغ و با شدت به مورد اجرا گذاشته شد.
با پيروزي انقلاب تركان جوان و قرار گرفتن يهوديان ظاهرالاسلام دونمه در راس اداره كشور عثماني، پارلمان برخاسته از اين انقلاب، به‌تدريج با وضع و تصويب قوانيني، زمينه‌هاي قانوني مهاجرت يهوديان از كشورهاي اروپايي و حضور در سرزمين فلسطين را فراهم آورد. ازجمله آن‌كه، اين مجلس در سال 1913 ميلادي، قانوني را به تصويب رسانيد كه براي نخستين بار، اجازه‌ي خريد و حق تملك بر اراضي فلسطين را به يهوديان مهاجر مي‌داد. بدين‌ترتيب بود كه اولين سنگ بناي تاسيس كشور و دولت جعلي اسراييل در سرزمين فلسطين، به‌دست كميته‌ي اتحاد و ترقي كه رهبري انقلاب تركان جوان و اختيار حكومت بر سرزمين‌هاي امپراتوري عثماني را برعهده داشت، گذاشته شد. حكومت تركان جوان به رهبري كميته‌ي اتحاد و ترقي كه با برگزيدن انديشه‌ي پان تركيسم، به‌عنوان راهنماي عمل سياسي و اجتماعي خود، به ورطه‌ي ترك گرايي افراطي نژادپرستانه افتاده بود، رفتاري تحقيرآميز همراه با اعمال خشونت‌ نسبت به ملت‌هاي غير ترك تابع امپراتوري عثماني (به‌جز يهوديان) را در پيش گرفت.
قتل‌عام وحشيانه‌ي بيش از يك ميليون تن از ارمني‌ها‌ در سال 1915 ميلادي و راندن و آواره ساختن اين ملت تاريخي از سرزمين نياكاني خود، تخريب و انهدام روستاهاي كردنشين و كوچ اجباري كردها از نيا خاك باستاني آنان كه بر اثر آن ده‌ها هزارتن از آنان جان خود را از دست دادند و چندصدهزار تن ديگر آواره‌ي كوه و بيابان شدند و نيز اعمال سياست نژاد پرستانه ي « ترك سازي» كردها و انكار هويت تاريخي، فرهنگي و قومي آنان و ...، تنها بخشي از اقدامات گسترده‌اي بود كه سران كميته‌ي اتحاد و ترقي و حكومت تركان جوان به‌طور رسمي و علني، در راستاي سياست‌هاي خونبار پان‌تركيستي نسل‌كشي و پاك سازي قومي برضد ارمني‌ها و كردها در قلمروي عثماني به مورد اجرا گذاشتند.
البته بايد دانست اين‌گونه تسويه‌هاي خونين‌ نژادگرايانه‌ي كميته اتحاد و ترقي، تنها به كردها و ارامنه محدود نمي‌شد، بلكه اين سياستي بود كه نسبت به بسياري از اقوام و ملت‌هاي غيرترك تابع امپراتوري عثماني، از جمله اقوام و ملت‌هاي شبه جزيره‌ بالكان، نظير يونانيان و بلغارها و ... نيز اعمال مي‌گرديد. يعني يا « ترك» شدن داوطلبانه و يا قبول آوارگي و مرگ دستجمعي.20


« از اتحاد اسلام تا اتحاد تركان جهان»
سران كميته اتحاد و ترقي، پس از رهبري پيروزمندانه‌ي انقلاب تركان جوان، در آغاز كار كه امپراتوري عثماني هنوز بسياري از سرزمين‌هاي اسلامي را در قلمرو‌ي حكمراني خود داشت و به ظاهر داراي قدرت و شوكتي بود، در تظاهر به اسلام خواهي، نخست براي مدتي شعار« اتحاد اسلام» سر مي‌دادند و مي‌كوشيدند تا مقاصد ترك‌گرايانه‌ي خود را در پوشش « پان اسلاميسم» به پيش ببرند. اين اسلام‌خواهي ظاهري كميته‌ي اتحاد وترقي، داراي اهداف پنهان متعددي بود، از جمله، تلاش براي حفظ قلمروي در حال فروپاشي عثماني، با جلب نظر عرب‌زبانان مسلمان ساكن سرزمين‌هاي تابع امپراتوري و ديگر؛ ايجاد انگيزش در ميان ترك‌زبانان مسلمان بيرون از قلمروي عثماني، در ايران و روسيه براي پيوستن به طرح پان تركيستي تاسيس كشور و ملت بزرگ ترك، از درياي سياه تا اقيانوس آرام، به‌منظور جبران شكست‌هاي امپراتوري عثماني در بالكان و شمال افريقا و از دست رفتن سرزمين‌هاي آن نواحي.
اما واقعيت آن‌كه، در پس پرده‌ي اسلام خواهي و برافراشتن پرچم پان‌اسلاميسم از سوي كميته‌ي اتحاد و ترقي، هدفي جز ترويج انديشه‌ي ترك‌گرايانه‌ در ميان مسلمانان سرزمين‌هاي اسلامي موردنظر، از جمله ايران، وجود نداشته است. چنان‌كه برپايه‌ي مصوبات محرمانه‌ي اجلاس سومين كنوانسيون سالانه‌ي كميته‌ي اتحاد و ترقي كه در ماه‌هاي سپتامبر و اكتبر سال 1911 ميلادي در شهر سالونيك برگزار گرديد، اگرچه از تبديل امپراتوري عثماني به يك امپراتوري اسلامي سخن به ميان آمده است، اما در پي آن در همان مصوبات، آشكارا از « استحاله‌»ي ملت‌هاي مسلمان در « ملت ترك» و از رواج « زبان تركي» به‌عنوان زبان رسمي سراسر امپراتوري اسلامي موردنظر كميته‌ي اتحاد و ترقي و نماد ان دفاع شده است . اين تصويب‌نامه تاكيد مي‌كند كه :21

به هيچ ملت ديگري [به‌غير از ملت ترك] نبايد حق تاسيس سازمان‌هاي ملي ويژه‌ي آن ملت داده شود.

در اين تصويب‌نامه، هم‌چنين از سازمان‌دهي ترك زبانان در سرزمين‌هاي اسلامي و مسلمان نشين، از جمله ايران و روسيه و تشكيل شاخه‌هاي كميته‌ي اتحاد و ترقي در اين كشورها سخن به ميان آمده و بر برنامه‌ريزي براي گردهم‌آيي سالانه از نمايندگان شاخه‌هاي كميته در كشورهاي يادشده، در استانبول تاكيد شده است.22
اما مقاصد واقعي حكومت تركان جوان و وسوابق سياسي و بد ديني رهبران كميته‌ي اتحاد و ترقي آشكارتر از آن بود كه ملت‌هاي مسلمان را بار ديگر دردام فريب دعوت دروغين پان تركيست‌ها در زير نام اتحاد اسلام بكشاند. افزون بر آن، با پايان گرفتن جنگ اول جهاني و شكست خفت‌بار امپراتوري عثماني تحت رهبري تركان جوان كه متحد آلمان در اين جنگ بود، امپراتوري عثماني كه بنا بود با نام «امپراتوري اسلامي» پرچم « اتحاد اسلام» را در جهت مقاصد نژادگرايانه‌ي پان تركيستي حكومت كميته‌ي اتحاد و ترقي به اهتزاز در آورد، به پايان راه خود رسيد و فروپاشيد.
البته بايد به اين نكته نيز توجه داشت كه براي انديشه‌پردازان پان تركيسم كه به آموزه‌هاي دروغين ترك شناسان غربي و گزافه‌گويي‌هاي آنان درباره شكوه و عظمت خيالي تاريخ، تمدن و فرهنگ تركان در دوران باستان و پيش از اسلام دل‌سپرده بودند، به واقع جمع ميان هم‌گرايي اسلامي كه برابري حقوق ملت‌هاي مسلمان از هر نژاد، از ابتدايي‌ترين اصول آن شمرده مي‌شود و نژادگرايي تركانه، امري محال و غيرممكن بود. به‌ويژه براي دسته‌اي از نظريه پردازان افراطي‌تر پان تركيست، مانند : «ضيا كوك‌‌الب»23، «گون آلتاي»، «تكين آلپ» يهودي‌الاصل و ... كه با قدرت گرفتن «مصطفي كمال پاشا» (آتاتورك) به خدمت «كماليسم» درآمدند، اسلام عامل تمامي ناكامي‌ها و مانع اصلي احياي شكوه‌ي خيالي و دروغين باستاني ملت ترك شمرده مي‌شد.
حاصل آن‌كه انديشه‌ي « اتحاد اسلام» خيلي زود و حتا پيش از پايان جنگ اول جهاني و آغاز فروپاشي امپراتوري عثماني، از سوي پان تركيست‌ها به كنار نهاده شد و آنان بار ديگر كوشش‌هاي خود را براي تحقق روياي «اتحاد تركان جهان» و تاسيس «كشور و ملت بزرگ ترك» در قالب نام «پان تورانيسم» پي‌گرفتند. 24
البته ناگفته پيداست كه چنگ انداختن كوتاه‌مدت پان تركيست‌ها به دامان «پان اسلاميسم» تنها ناشي از اقتضاي زمان و مبتني بر فرصت‌طلبي‌هاي ذاتي اين گروه بود.
بنابراين براي پان‌تركيست‌ها، آسان‌تر اين بود كه با منتسب كردن تركان به تورانيان و با مصادره‌ي نام، فرهنگ و تمدن آريايي (ايراني) آنان، توران زمين را (كه در اسناد كهن از آن به‌عنوان ايران بيروني ياد مي‌شود) سرزمين باستاني تركان بنامند. زيرا وجود كشور «توران» و حضور «تورانيان» در تاريخ امري بديهي و غيرقابل انكار مي‌باشد. از طرفي اين امر نيز مسلم است كه پس از فروافتادن آخرين دولت توراني، موسوم به «هياطله« (هپتال = افتاليت)، از اواسط قرن ششم ميلادي ( در زمان خسرو انوشيروان)، جاي آنان را بعدها، به تدريج و طي قرون، قبايل كوچنده‌ي ترك‌نژاد، ترك‌‌زبان و ترك مانندي كه از سرزمين‌هاي واقع در شمال چين و جنوب كوه‌هاي آلتايي (Altai) به‌سوي غرب روان بودند، گرفتند. ديگر اين‌كه وجود شباهت ظاهري ميان كلمه‌ي «توران» و «تورك»، سبب يكي گرفتن اين دو در اذهان ساده و بي‌خبر از وقايع تاريخي مي‌شود.
واقعيت اين است كه هرگز ميان تورانيان و تركان هيچ‌گونه پيوند نژادي، تاريخي و فرهنگي وجود نداشته است. اما مورخان و نويسندگان پان‌تركيست بي‌هيچ احساس مسئوليتي در برابر بديهي‌ترين واقعيت‌هاي تاريخي، در كوشش هاي شبه علمي خود، با بي‌شرمي دست به تحريف تاريخ مي‌زنند و كذب‌نامه‌هايي به نام تاريخ، درباره‌ سوابق موهوم باستاني تركان و پيوستگي تاريخي و نژادي آنان با تورانيان جعل مي‌كنند. در دروغ‌ نوشته‌هاي مورخان پان تركيست تمام اقوام باستاني ساكن سرزمين‌هايي كه امروز مردمان آن‌ها به دلايل متعدد تاريخي، به يكي از شعبه‌هاي زبان تركي و يا شبه تركي سخن مي‌گويند، ترك‌نژاد خوانده مي‌‌شوند. حتا در بسياري موارد، مورخان پان‌تركيست، در جعل تاريخ تا آن‌جا پيش تاخته‌اند كه «برخلاف همه‌ي يافته‌هاي علمي وراي و نظر رسمي علماي تاريخ و نژاد كه بر آريايي‌نژاد و ايراني‌تبار بودن دودمان‌هاي كهن توراني (سكايي) و سرمتي تاكيد دارند و اقوام باستاني ميتاني، هيتي، اورارتويي، كاسي، گوتي و ... را از گروه‌‌هاي اقوام هند و اروپايي مي‌شمارند، بدون ارايه هيچ سندي، همه‌ي اين اقوام را ترك معرفي مي‌كنند.25
اين مورخان، « مادها، پارت‌ها و كردها را نيز ترك دانسته‌اند».
«كرزي اوغلو» مورخ پان تركيست بي‌هيچ دليل روشني مي‌نويسد:26

اين نكته كه كردان از جميع جهات ترك هستند، واقعيتي است روشن و انكارناپذير، همانند آن‌كه بگوييم دو ضرب‌در دو (4=2×2) مي‌شود چهار

كوشش مورخان پان تركيست در ترك جلوه دادن اقوام باستاني با اين هدف انجام مي‌گيرد كه برپايه‌ي آن بتوانند با جعل حضور تاريخي براي مردم ترك‌نژاد در زيست بوم باستاني اقوام موردنظر خود، روياي پان تركيستي موجوديت «ملت واحد ترك» در گستره‌اي از درياي سياه تا اقيانوس آرام را توجيه تاريخي كنند.
اما اصولا اين روياي پان تركيستي، يعني تجسم همه‌ي ترك زبانان عالم و يا حتا در مقياس بسيار كوچكتر، يعني ترك نژادان يك محدوده‌ي جغرافيايي فراملي در يك ملت واحد بر هيچ منطقي علمي در تاريخ و جامعه شناسي استوار نيست. حتا به نظر مي‌رسد كه پرداختن به اين امر كاملا ذهني و غيرقابل دسترس، بسيار وهم‌آميزتر از تجسم مثلا ملت واحد آريايي نژاد و يا تجربه‌ي كاملا شكست خورده‌ي عرب‌زبانان در قالب يك ملت واحد مي‌باشد.






پي‌نوشت‌هاي بخش نخست :

1- پيتر هاپكرك ـ بازي بزرگ، عمليات جاسوسي روس و انگليس در آسياي مركزي و ايران ـ ترجمه رضا كامشاد ـ نشر نيلوفر ـ تهران 1379 /همچنین نگاه کنید به: فيروز كاظم‌زاده ـ روس و انگليس در ايران 1914ـ1864 ميلادي ـ ترجمه دكتر منوچهر اميري ـ رر 90-1 ـ انتشارات آموزش انقلاب اسلامي ـ تهران 1371 /همین طور نگاه کنید به: دكتر حميد احمدي ـ قوميت و قوم‌گرايي در ايران / افسانه و واقعيت ـ ر 357 ـ نشر ني ـ تهران 1379
2- گريگوريقيكيان ـ شوروي و جنبش جنگل ( يادداشت‌هاي يك شاهد عيني) ـ به كوشش برزويه دهگان ـ موسسه انتشاراتي نوين ـ چاپ اول 1363 ـ رر 402 تا 299/همچنین نگاه کنید به: دكتر حميد احمدي ـ همان ـ رر 326 و325
3- پرفسور برنارد لويس ـ ظهور تركيه نوين ـ ترجمه محسن سبحاني ـ تهران 1372 /همچنین نگاه کنید به : دكتر حميد احمدي ـ همان رر 358 تا 356

4- Introduction a L΄Histoire de L΄ Asie

5- دكتر حميد احمدي ـ همان ـ رر 358 ـ357
6- همان ـ ر 358
7- پرفسور برنارد لويس ـ همان ـ ر 210
8- محمود محمود ـ تاريخ روابط سياسي ايران وانگليس در قرن نوزدهم ـ جلد سوم ـ فصل سي‌و هشتم ـ
انتشارات اقبال ـ چاپ پنجم ـ رر 872تا861

9- Travels in Central Asia.

10- دكتر حميد احمدي ـ همان ـ ر 357
11- همان
12- مجله آراكس ـ شماره‌ 65 ـ اردي‌بهشت 73 ـ ر 4
13- پرفسور برنارد لويس ـ همان
14- دكتر حميد احمدي ـ همان ـ ر 362 به نقل از Hostler, The Turks of Central Asia,112
15- كاوه بيات ـ ناسيوناليسم ترك و ريشه‌هاي تاريخي آن ـ ماهنامه نگاه نو ـ شماره 4ـ دي ماه 1370 ـ
رر 60 و59
16ـ علي‌رضا سلطان‌شاهي ـ پان‌تركيسم و يهود ـ كيهان هوايي ـ شماره 1274ـ 26 فروردين 1377 ـ ر9
17- همان ـ ر 11
18ـ همان
19- خان ملك ساساني ـ سياستگران دوره‌ي قاجار ـ جلد اول ـ انتشارات بابك ـ ر 235
20- دولت تركيه نوين كه حاصل انقلاب تركان جوان و دنباله‌ي حكومت كميته‌ي اتحاد و ترقي است، برپايه‌ي آموزه‌هاي پان تركيستي كه چهارچوب و جهان‌بيني آن‌را تشكيل مي‌دهد، هم‌چنان تا به امروز بر سياست ترك سازي كردها پاي‌ميفشارد و اصولا تا چندسال پيش منكر وجود قوم كرد در تركيه بود و به طور رسمي از كردها با نام « تركان كوهستاني» ياد مي‌كند.
21- دكتر عنايت‌الله رضا ـ آذربايجان و اران ( آلبانياي قفقاز) ـ انتشارات ايران‌زمين ـ چاپ اول ـ ر 60
22- جيكوب لاندو ـ پان تركيسم / يك قرن در تكاپوي الحاق‌گري ـ ترجمه دكتر حميد احمدي ـ نشر ني
ـ سال 1382 ـ ر91
23- نام اصلي اين فرد «محمد ضياء پاشا» بود كه آن‌را به «گوگ الب» تغيير داد تا نامش تركي باشد.
24- واقعيت اين است كه دولت تركان جوان از سال 1913 ميلادي، پس از كودتاي داخلي از سوي انور پاشا، طلعت پاشا و جمال پاشا، پان‌تركيسم و روياي تاسيس امپراتوري توران را به‌عنوان سياست رسمي خود برگزيدند.
25- عبدالله مرادعلي بيگي ـ خيالبافي پان‌تركيست‌ها، واقعيت تاريخي ! مجله گزارش ـ شماره 75 ـ اردي‌بهشت 1376 ـ ر 48
26- عنايت‌ الله رضا ـ آذربايجان و اران ( آلبانياي قفقاز) ـ ر 101 ـ انتشارات ايران زمين ـ چاپ اول/ به نقل از: Kirziog΄ lu M.Fahrattin, Her bakimdan. Turk Olan Kurtler, Ankara. 
 


فرستادن دیدگاه ها
نام ونام خانوادگی:
ایمیل:    
دیدگاه ها:  



 
 
 
  ??????? ?????:
 
 
 
     ??????????????: 
 
ريشه و تبار مردم آذربايجان

« پان تركيسم و وحدت ملي ایران »

اشغال و قتل عام تبريز توسط تركان عثماني (993-986 ق) [964-957 خ]

همه مردم فلات ايران، از يك ريشه‎اند

پان تركيسم و وحدت ملي ايران (بخش نخست)